01.02.2025
1-уми феврали соли 2025 дар ноҳияи Дӯстӣ таҳти раёсати вазири маориф ва илм Раҳим Саидзода ҷаласаи сайёри ҳайати мушовараи Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузор гардид.
Дар кори ҷаласа аъзои ҳайати мушовара, муовини вазири маориф ва илм, сардори Сарраёсати маорифи шаҳри Душанбе, сардорон ва кормандони раёсату шуъбаҳои дастгоҳи марказӣ ва муассисаҳои тобеи вазорат, сардори раёсати маориф, мудирони шуъбаҳои маориф,директорони муассисаҳои таълимии шаҳру ноҳияҳои вилояти Хатлон ва дигар шахсони масъул ширкат доштанд.
Нахуст, вазири маориф ва илм ҷаласаи сайёри ҳайати мушовараи Вазорати маориф ва илмро оид ба вазъи иҷрои нақшаву барномаҳои таълимӣ, таъминот бо кадрҳои педагогӣ, китобҳои дарсӣ, сатҳу сифати дониши хонандагон ва татбиқи барномаҳои давлатӣ дар муассисаҳои таълимии ноҳияҳои Ҷайҳун, Дӯстӣ, Қубодиён, Шаҳритус, Носири Хусрав ва дар маҷмуъ таҳлили вазъи соҳаи маорифи минтақаи Бохтарро оғоз карда, ҳозиринро ба рӯзномаи ҷаласа ва масъалаҳои ҷории баррасишаванда шинос намуд.
Сипас, гузориши сардори раёсати таҳсилоти миёнаи умумии Вазорати маориф ва илм Асомиддинзода Шарофиддин “Оид ба вазъи иҷрои нақшаву барномаҳои таълимӣ, таъминот бо кадрҳои педагогӣ, китобҳои дарсӣ, сатҳу сифати дониши хонандагон ва татбиқи барномаҳои давлатӣ дар муассисаҳои таълимии ноҳияҳои Ҷайҳун, Дӯстӣ, Қубодиён, Шаҳритус ва Носири Хусрави вилояти Хатлон” шунида шуд.
Зимни баррасии масъалаҳо раиси ҷаласа таваҷҷуҳи асосиро ба масъалаҳои вазъи иҷрои нақшаву барномаҳои таълимӣ, таъминот бо кадрҳои педагогӣ, китобҳои дарсӣ, сатҳу сифати дониши хонандагон ва татбиқи барномаҳои давлатӣ дар муассисаҳои таълимӣ, мақоми омӯзгор, фарогирӣ ба зинаи таҳсилоти томактабӣ, ташкили марказҳои инкишофи кӯдак дар назди муассисаҳои таълимӣ, фарогирии пурраи хонандагон ба зинаи сеюми таҳсилот, зиёд кардани шумораи муассисаҳои таҳсилоти томактабӣ, риояи талаботи ҳуҷҷатгузорӣ дар муассисаҳои таълимӣ, иштироки хонандагону омӯзгорон дар дарс, аз курсҳои такмили ихтисос гузаштани омӯзгорон, вазъи муассисаҳои таълимӣ дар давраи зимистони соли 2025, пешниҳоди маълумоти омории дуруст оид ба норасоии кадрҳои педагогӣ, ҳозиршавии омӯзгорони ҷавон ба ҷойи кор, таъмини хонандагон бо китобҳои дарсӣ ва пардохти маблағи иҷораи китобҳои дарсӣ, баланд бардоштани сифати таҳсилот, риояи санадҳои меъёрии батанзимдарорандаи соҳа, дастгирии омӯзгорони ҷавон, омӯзиши забони давлатӣ, омӯзиши забонҳои русиву англисӣ, иштироки хонандагон дар олимпиадаҳои фаннӣ ва озмунҳои ҷумҳуриявии “Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст”, “Илм – фурӯғи маърифат”, ва “Тоҷикистон – Ватани азизи ман” ва дастгирии омӯзгорони онҳо, риояи талаботи қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи маориф”, “Дар бораи тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон”, “Дар бораи масъулияти тарбияи кӯдак” равона карда, ба масъулин ҷиҳати иҷрои ҳатмию саривақтии стратегия, барнома, консепсия, қарорҳои ҳайати мушовара ва фармоишҳои вазири маориф ва илм, супоришҳои қатъӣ дод.
Дар идома вобаста ба масъалаҳои баррасишуда сардори раёсати маорифи вилояти Хатлон Зиёдулло Абдулзода баромад карда, ба гурӯҳи кории вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷиҳати таваҷҷуҳ ба соҳаи маорифи вилоят ва баргузории ҷаласаи сайёр изҳори сипос намуда, баргузории ҷаласаи мазкурро амри зарурӣ маънидод кард. Бо назардошти ироаи таклифу пешниҳодҳои аҳли толор вобаста ба масъалаҳои баррасишуда қарорҳои дахлдор қабул гардид.
Дар охир, вазири маориф ва илм иброз дошт, ки ҷиҳати босифат иҷро намудани дастуру супоришҳои маорифпарваронаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳар яки мо вазифадорем, фарзандонамонро хононем, илму дониш, касбу ҳунар ва забон омӯзонем,аз истифодаи техникаву технологияҳои муосир бархурдор намоем, ба зиндагии мустақилона ҳаматарафа омода созем, ҳамчун шахсиятҳои худшиносу худогоҳ, масъулиятшинос ва ватанпарвару заҳматдӯст ба камол расонем, дар замони ҳассоси ҷаҳонишавӣ сулҳу оромӣ, суботи сиёсӣ ва ваҳдати миллии ба қимати ҷони даҳҳо ҳазор ҳамватанонамон бадастомадаро ҳифзу эҳтиёт кунем, дар шароити бесуботи ҷаҳон барои ҳимояи истиқлолу озодии давлат ва Ватани маҳбубамон ҳамеша кӯшишу талош намоем.
Маркази матбуоти
Вазорати маориф ва илми
Ҷумҳурии Тоҷикистон
Хабарҳои дигар
-
АДИБ, АДАБИЁТ ВА РИСОЛАТИ ВАТАНДОРӢ МУҚАДДИМА Омӯзиш ва таҳлилу баррасии зиндагиномаи шахсиятҳои таърихӣ, адибону мутафаккирон ва донишмандон, ки барои пойдории давлату ҷомеа, маърифатманд гардонидани мардум хидмат кардаанд, муҳимтарин рисолати зиёиёни кишвар ба ҳисоб меравад. Дар таърихи адабиёту давлатдории тоҷикон чеҳраҳои зиёде арзи ҳастӣ кардаанд, ки бо корномаю хидматҳои мондагори хеш, аз як тараф, дар таъсису таҳкиму давлатдории миллии мо нақши созгор гузоштаанд, аз ҷониби дигар, ҷиҳати хештаншиносу ватандӯст ва донишманд намудани аҳли ҷомеа талош варзидаанд. Дар ин миён, корномаи Қаҳрамони Тоҷикистон, сардафтари адабиёти муосир тоҷик, устод Садриддин Айнӣ бемислу монанд ва қиёснашаванда мебошад, зеро ӯ тамоми ҳаёти хешро баҳри саводнок намудани мардум, ҳифзи арзишҳои миллию фарҳангӣ, ифтихори ватандорӣ ва ҳувияти миллӣ бахшидааст. Асарҳои устод Айнӣ аз нигоҳи ҳадафу ғоя дар сатҳи олӣ қарор доранд, зеро шахсияти устод фавқулода ва хидмати ӯ ба таври ҳамеша ба масобаи як мактаби бузург омӯзанда мебошад. ВАЗЪИ ҶАҲОНИ МУОСИР Маълум аст, ки вазъи ҷаҳони муосир торафт муташанниҷ мегардад ва омилҳои зиёде ба ҳаёти ҷомеа таъсири гуногун мегузоранд. Дар ин роҳ бетарафиву фориғболӣ метавонад хатар ба амният ва фарҳангу тамаддуни тоҷик дошта бошад. Дар ин ҳол, танҳо ҳамбастагӣ, дарку маърифати авзои ҷаҳон ва таҳкими истиқлолу ваҳдати миллӣ метавонад амнияти кишварро таъмин гардонад. Дар охири асри XX мардуми кишвар таҷрибаи талхи таърихиро аз сар гузаронд, ки мушкилоту мураккабӣ ва паҳлуҳои зиёди вазъи ноустувори сиёсии он айёмро равшан кард; мазмун, ҷаҳолату нодонӣ, хурофоту бегонапарастӣ ва дур шудан аз омӯзишу мутолиа ба парокандагии мардум ва нобудии давлат оварда мерасонад. Омӯзиши асарҳои устод Айнӣ нишон медиҳанд, ки бемаърифатӣ, нодониву ҷаҳолат, хурофот ва наомӯхтани донишҳои замонавӣ заминаи фалаҷ гардидани пояҳои давлатдорӣ, заиф шудани ниҳодҳои давлатӣ ва дар ниҳоят, аз байн рафтани як кишвари мустақил гардад. Аз ин рӯ, роҳи ҳифзи арзишҳову баланд бардоштани ҳувияти миллӣ ва муаррифии кишвар дар арсаи ҷаҳонӣ, омӯзиш ва тарбияи наврасону ҷавонони дорои маънавияти баланд маҳсуб мешавад. Дар ин самт, омӯхтани асарҳои устод Айнӣ ва масъалагузориҳои дархӯри замон дар онҳо бори дигар моро ҳушдор медиҳад: ҳамаи он мушкилоте, ки дар ҷомеаи мо вуҷуд доранд, устод ба он ҳама солҳое муқаддам аз ин ишора карда буд ва ислоҳашонро амри ногузир ва омили пешрафту шукуфоӣ меҳисобид. Як нигоҳи иҷмолӣ ба ҷанги шаҳрвандӣ кофист, то хулосаи дуруст барорем ва омилҳоеро, ки сабаби ба вуқуъ омадани он ҳаводиси нангини таърихӣ гардидаанд, муайян ва дар роҳи пешгирӣ ва бартараф намудани чунин падидаҳои фалокатбор пайваста талош кунем. Дар лаҳзаҳои хатарзову фоҷеабори ҷанги дохилӣ маҳз шахсияти таърихӣ, Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо ҷасорату иродат, ифтихори ватандорӣ, донишу ҷаҳонбинии васеъ ва дарки вазъи сиёсии ҷаҳон тавонистанд тамоми монеаву мушкилот ва хатарҳоро, ки ҳастию якпорчагии давлатро зери суол мебурданд, бартараф ва сулҳу суботро дар кишвар таъмин намоянд. Дар зимн, Сарвари хирадманд барои қадршиносии шахсиятҳои бузурги таърихӣ иқдомҳои шоиста анҷом доданд ва аввалин нафаре, ки ба унвони баланди Қаҳрамони Тоҷикистон лоиқу сазовор дониста шуд, устод Садриддин Айнӣ маҳсуб меёфт, ки ин иқдоми ватандӯстона дар шинохти бештари корномаи ин шахсияти таърихӣ мусоидат намуд. Бояд гуфт, таърихро на барои он меомӯзанд, ки бо ин роҳ танҳо аз гузаштаи худ амиқу ҳамаҷониба огаҳӣ пайдо кунанд, балки аз равандҳои ногувору манфии он дар бунёди давлатдории миллӣ бо хулосаи дурусту саҳеҳ баровардан барои пешрафту рушду мамлакат метавон истифода кард. Дар баробари донистани таърих нақши адабиёти бадеӣ барҷаста мебошад, зеро тавассути он инсон тарбият меёбад, вазъи ҷаҳон ҳаматарафа таҳлилу баррасӣ ва натиҷагирӣ мегардад, роҳҳои бурунрафт аз буҳронҳои сиёсию иқтисодӣ ва иҷтимоӣ дар осори бадеӣ нишон дода мешавад. Ба ин маънӣ, корномаи устод Айнӣ барҷастаю нотакрор буда, бо офаридани асарҳои таърихӣ, бадеӣ, публитсистӣ ва илмӣ дар роҳи баланд бардоштани маърифати ҷомеа, дарки ҳаводиси мураккабу пуртазоди ҷаҳон, омӯзиши ҳамаҷонибаи илмҳои замон ва дар ин замина, нақши адабиёт дар раванди давлатдорӣ ва бунёди ҷомеаи солим саҳми арзанда гузоштааст. ВАЗИФАҲОИ МАОРИФ Дар ҳама давру замон ва дар ҳама кишварҳои рӯйи олам нақши мактабу маориф дар меҳвар қарор дорад, зеро он заминаи боэътимоди рушду таҳаввули ҷомеа ва пешрафту шукуфоӣ маҳсуб меёбад. Маҳз маърифатманд гардидани ҷомеа, агар аз як тараф, омили муттаҳидӣ гардад, аз ҷониби дигар, ба рушду инкишофи ҳама соҳаҳои хоҷагии халқ мусоидат мекунад. Бинобар ин, масоили мазкур дар меҳвари асарҳои устод Айнӣ қарор доранд ва дар зимн, асарҳои нахустини устод барои мактабҳои ҷадид таълиф гардидаанд, ки ба ислоҳоти мактабу маориф иртиботманд мебошанд. Ин иқдом ва ташаббуси нахустини устод дар роҳи бедории афкори омма ва баланд бардоштани маънавияти ҷомеа буд. Аз ин лиҳоз, устод Айнӣ ба сифати шахсияти ҳамаҷониба инкишофёфта дар фазои тираи Аморати Бухоро ҳамчун як даста нур роҳи ҷомеаро равшанӣ мебахшид. Дар ин роҳ устод мушкилот ва азобу маҳрумиятҳои зиёдро таҳаммул кард, вале бо иродаву ҷасорат барои расидан ба марому ҳадафҳои хеш, ки хусусияти меҳанпарварона доштанд, талош намуд. Ҳамин талошу азхудгузаштанҳо буд, ки дар фазои тираи замон тадриҷан мардум бедор шуданд ва дарк намуданд, ки дар маҳдудаи тафаккури тангу торики хурофотӣ зиндагӣ дошта, аз пешрафту дастовардҳои кишварҳои нисбатан пешрафтаи он замон фарсахҳо қафо мондаанд. Ба вуқуъ пайвастани инқилоби Бухоро ба фаъолияти як гурӯҳ равшанфикрони давр, аз ҷумла, устод Айнӣ такони ҷиддӣ бахшид, зеро он ҷомеаву давлате, ки бар пояи ҷаҳлу хурофот, куштору бераҳмӣ ва амалҳои нангин бунёд ёфта буд, аз байн рафт. Ба ин мазмун, метавон мисолҳои зиёде овард ва он ҳамаро таҳлилу баррасӣ кард, вале як нукта ҳамеша аён аст, ки имрӯз низ рисолати маориф ва таълиму тарбияи дурусти наврасону ҷавонон ба рушди камолоти маънавӣ ва сатҳи шууру ҷаҳонбинии пешрафтаи онҳо робитаи ногусастанӣ дорад. Аз ин ҷост, ки дар замони соҳибистиқлолӣ ба соҳаи маориф таваҷҷуҳи махсус зоҳир карда мешавад ва Пешвои миллат ҷиҳати баланд бардоштани сатҳу сифати таълим пайваста тадбирҳои судманд меандешанд. Дар ин ҷода, баҳри пешрафти ҳамаҷонибаи соҳаи маориф корҳои зиёде анҷом пазируфтаанд, вале ҳанӯз масъалаҳое вуҷуд доранд, ки бартараф намудани онҳо ба беҳтар гардидани раванди таълиму тарбия ва худшиносиву ҳувияти миллии наврасону ҷавонон такони ҷиддӣ мебахшанд. Дар ин самт, ба таври ҳатмӣ дар меҳвар омӯзиш қарор дорад ва оне, ки меомӯзад ва андӯхтаҳояшро дар ҳаёт татбиқ мекунад, ҳамеша ба пешрафтҳо ноил мегардад. Бинобар ин, бо дастури Сарвари давлат озмунҳои ҷумҳуриявии «Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст», «Илм – фурӯғи маърифат», «Тоҷикистон – Ватани азизи ман», «Шоҳномахонӣ» роҳандозӣ гардидаанд, ки ба ҷалби бештари наврасону ҷавонон ба омӯзишу мутолиа, баланд гардидани маърифати ҷомеа, дарки огоҳонаи воқеоти сиёсии ҷаҳон ва дӯст доштану меҳру муҳаббат варзидан ба Ватан мусоидат менамоянд. АДАБИЁТ БОЯД ҲАМҚАДАМИ ЗАМОН БОШАД Маҳз адабиёти асил дар тарбияи бедории шуури хуфтаи қишрҳои ҷомеа, бахусус, насли наврас ва ҷавон мусоидат намуда, нависандагону шоирони бедордилу тафаккурманд ва дорои ҷаҳонбинии интеллектуалӣ метавонанд решаҳои ҳаводису ангезаҳои сиёсии равандҳои фоҷеабори ҷаҳони муосир, аз қабили терроризму экстремизм, хурофоту ҷаҳолатзадагии ақвоми қафомондаи иддае аз мамолику кишварҳои исломиро бо таълифи асарҳои пурмуҳтавою гаронмоя, офаридани симоҳои муборизу меҳанпарвар, ки пайваста алайҳи неруҳои тахрибкору аҳримансиришт муқовимат менамоянд, равшану бармало созанд. Вазифа он аст, ки адибон мебояд бо асарҳои дархӯри манфиатҳои миллӣ дар масири муайяну мушаххас намудани омилу сабабҳои зуҳури ину он рухдодҳои ифротгароёнаю тундрав ва пешгирии онҳо садо баланд кунанд ва ҷомеаро ҳушдор диҳанд, ки аз қавле, вақти «сиёҳ»-ро аз «сафед» фарқ кардан расидааст. Адабиёт дар ҳама давру замон тарбиятгару инсонсоз аст ва он метавонад дар пешрафт ва баланд бардоштани маърифати ҷомеа саҳми арзандаю муассир гузорад. Дар ин замина, зарур аст, мавзуъҳое, ки дар асарҳои бадеӣ баррасӣ мегарданд, аз як ҷониб, тафаккури наврасону ҷавононро тақвият бахшанд, аз ҷониби дигар, ба таҳкими сулҳу субот, ваҳдату иттиҳод дар кишвар ва азамату шукӯҳи давлатдории миллӣ иртиботманд бошанд. Мусаллам аст, ки асарҳои устод Айнӣ таҳаввулоти маънавиро дар ҷомеа ба вуҷуд оварданд ва ӯ бо ҷасорат масъалаҳоеро пешниҳоди мардум намуд, ки баргирифта аз ҳаёту воқеоти замон буданд ва ба афкори омма таъсири амиқ мерасонданд. Ба ибораи дигар, он осори пурарзиш мутобиқ ба замон буданд ва устод ҳамчун адиби тавоно манзараи рухдодҳои сиёсию иҷтимоии асри худро чунон тасвиру баҳогузорӣ намудааст, ки аз як тараф, ҷанбаи таърихиву илмии ин таълифот мустаҳкам мебошад, аз ҷониби дигар, имконоти неруи созандагии адабиётро дар такомулу таҳаввулоти ҷомеа нишон медиҳанд. Дар зимн, рисолати адабиёту публитсистика, ки тарбия ва беҳтару хубтар намудани ҳаёти аҳли ҷомеа мебошад, бармало мегардад. Дар баробари ин, дар вақти муносиб ва зарур барои ҳастии миллати тоҷик офаридани асарҳо, ки тақдири давлату миллатро муайян мекунанд, худ қаҳрамонист. Агар ба таври амиқ ба ин масъала назар афканем, маълум мегардад, ки ҳар як асари устод Айнӣ бо фарогирии масоилу ҷанбаҳои реалии худ ба инқилоби фикрии аҳли ҷомеа ва раванди ислоҳоту дигаргуниҳо мусоидат кардаанд. Ва аз нигоҳи муносибат ба мавзуъ метавон хулоса кард, ки то Инқилоби Октябр ва дар оғози таъсиси ҶШСТ дар меҳвари эҷодиёти устод Айнӣ масоили саводнок намудани аҳли ҷомеа, ҳифзи фарҳангу арзишҳои миллӣ ва забон қарор дошт. Баъдан дар асарҳои устод раванди бунёдкорӣ, худшиносӣ ва ғуруру шинохти миллӣ дар авлавият қарор гирифтаанд. Дар ин миён, метавон асарҳои дар замони Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ таълифнамудаи устод Айниро ба таври алоҳида зикр намуд, ки маҳз дар ин давра очерку фелетон ва памфлетҳое аз ҷониби саромади адабиёти муосири тоҷик офарида шуд, ки аз як тараф, ифтихори ватандӯстӣ ва ҳифзи сарзаминро тараннум кунанд, аз ҷониби дигар, ҷанбаи ҳувияти миллӣ дар ин навиштаҳо баланд аст. Очеркҳои таърихии «Қаҳрамони халқи тоҷик Темурмалик» ва «Исёни Муқаннаъ» аз ҷумлаи онҳост. Аз ин рӯ, дар меҳвари асарҳои устод Айнӣ, дар баробари васфу ситоиш ва тарғиби сиёсати давр, инчунин, ҳифзи арзишҳои миллӣ, фарҳангу тамаддун ва ба ибораи дигар, тоҷикияти онҳо нигоҳ дошта шудааст. Аз ин дидгоҳ, бо нигоштаву мақолаҳои иншонамудаи худ устод ҳамчун як фарди дилогоҳу хештаншинос ва ватанпарвари асил намоён мегардад, ки ҳадафи ӯ аз таълифи очерку матолиби публитсистии мазкур неруву ҷасорат бахшидан ба руҳияву иродаи мардуми тоҷик, таъкиди шикастнопазир будани ин миллат ба шумор меравад. Алабатта, дарунмояву моҳияти ғоявии ин навиштаҳоро муҳаббати бепоён ба ҳар як ваҷаб хоки ин сарзамини аҷдодӣ ва мардуми қавиниҳоду зафарпешаи он ташкил медиҳад. Дарвоқеъ, дар асарҳои устод бевосита худшиносиву худогоҳии миллӣ, дӯст доштани Ватан, забон, фарҳанг ва арзишҳои миллӣ ба таври фарогир инъикос гардидаанд. Асарҳои устод Айнӣ ҳам дар замони Шуравӣ ва ҳам замони соҳибистиқлолии кишвар ҳамчун роҳнамо барои бунёди давлатдории миллӣ хидмат мекунанд. Маҳз мактаби адабие, ки устод асос гузоштааст, тадриҷан инкишоф ёфта, шоиру нависандагони зиёде ба майдони адабиёт ворид гардиданд, ки бо асарҳои хонданиву ҳувиятсоз дар тафаккури ҷомеа ва рушди минбаъдаи адабиёт нақши бориз гузоштанд, зеро масоиле, ки дар асарҳои онҳо инъикос ёфтааст, таърихро бозгӯ, замонро тавсиф ва ояндаро заминагузорӣ менамоянд. Аз ин ҷост, ки адабиёти замони Шуравии тоҷик на танҳо ҳамқадами замон буд, балки дар онҳо ғояҳои бунёду таҳкими минбаъди давлатдории миллӣ низ ба мушоҳида мерасад. Бинобар ин, имрӯз ҳам асарҳои мазкур хонанда доранд ва он замон беҳтарин давраи рушди адабиёти тоҷик маънидод мегардад. Дар замони истиқлол адабиёт бояд ба рушду пешрафти ҷомеа ҳамқадам гардида, адибон масоилеро бозтоб намоянд, ки ифодагари замон ва ба афкори мардум таъсиргузор бошанд, дастовардҳои замони соҳибистиқлолиро инъикос намоянд ва дар зимн, ба пешрафту шукуфоии кишвар такони ҷиддӣ бахшанд. Бояд қайд кард, ки адабиёт ҳеҷ гоҳ берун аз сиёсат нест, балки татбиқкунандаи ҳадафҳои миллӣ, арзишҳои давлатдорӣ ва ҳифзи суботу истиқлол мебошад. Гузашта аз ин, нақши адабиёт аз дигар анвои навиштор боз ҳам қавитар мебошад, зеро масоиле, ки дар он бозтоб мегардад, бо тасвир ва истифодаи аносири ҳунарӣ сурат мегирад, аз ин рӯ, таъсири он ба афкори ҷомеа бештар мегардад. Дар замони истиқлол даҳҳо мавзуи муҳиммест, ки бевосита дар устувор гардидани пояҳои давлатдории миллӣ нақши бузург мегузоранд ва мебояд адибон ба он масоил таваҷҷуҳи бештар зоҳир кунанд. Аз ҷумла, масоили худшиносиву худогоҳии миллӣ, арзишҳои муҳимми давлатдорӣ, бунёди иншооти бузург, баланд бардоштани савияи маърифати ҷомеа, офаридани симоҳои миллӣ ва шахсиятҳои таърихӣ ҳанӯз ба таври бояду шояд дар адабиёту публитсистикаи замони истиқлол бозтоби бадеии худро наёфтааст. Шояд саволе ба миён ояд, ки адабиёт ва адиб озод аст, вале бо ин ҳама, вай дар коргоҳи эҷодияш як нуктаро бояд дар хотир дошта бошад, ки дар раванди бархурди тамаддунҳо, ҳифзи сулҳу субот ва таҳкими истиқлол, дар умум, дар раванди давлатсозии миллӣ бетараф будан мумкин нест. УСТОД АЙНӢ - НОБИҒАИ ҶАҲОНӢ Дар таърихи адабиёту публитсистика ҳеҷ як адиби тоҷик ба монанди устод Садриддин Айнӣ дар рушди илму адабиёт, фарҳангу арзишҳои миллӣ ва маърифатнок гардондани мардум хидмати арзанда накардааст. Устод дар шароите арзи ҳастӣ намуда, ба майдони адабиёт ворид гардид, ки ҳар амали анҷомдодааш хатар ба ҷонаш дошт. Дар ин миён, аз волидайн, бародарон маҳрум шуд ва ба танҳоӣ, бо ҷасорату иродат асарҳоеро таълиф кард, ки барҳақ барои рушди маънавияти ҷомеа, саводнок гардонидани мардум, ҳифзи арзишҳои миллӣ ва дар умум, инқилоби маданӣ дар шууру ҷаҳонбинии миллати тоҷик замина гардиданд. Ҷойи шубҳа нест, ки корномаи устод Айнӣ намунаи олии шахсияти таърихӣ мебошад, ки дар лаҳзаҳои тақдирсоз барои миллату давлат бо офаридани асари «Намунаи адабиёти тоҷик» хидмати мондагор намуда, дар пешрафту рушд ва такомулу ташаккули маорифу фарҳанг, адабиёту публитсистика ва арзишҳои миллӣ саҳми барҷаста гузошт. Китоби «Намунаи адабиёти тоҷик» дар шароити буғранҷи сиёсии замон рисолати таърихиву сарнавиштсозро иҷро кард. Устод дар замоне ба ислоҳот талош намуд, ки ҳамеша ба ҷонаш хатар вуҷуд дошт, вале вазъи номусоиди замон ва таълиму тарбияи нодуруст, ки реша дар хурофоту ҷаҳолат дошт ва ин омил метавонист оҳиста-оҳиста миллатро бесаводу нодон кунад, ӯро ором намегузошт, зеро устод амиқ дарк карда буд, ки миллати бесаводу ҷоҳил маҳкум ба нобудист. Аз ин рӯ, корномаву фаъолияти созандаи таърихиро танҳо онҳое анҷом медиҳанд, ки шахсияти фавқулода ва фидоию ҷонбохта бошанд. Ин рисолатро дар он замон устод Айнӣ анҷом дода, асарҳоеро офаридааст, ки дар тарбияи камолоти маънавӣ, эҳсосу дарки зебоипарастӣ ва такомулу ташаккули ҷаҳонбинию тафаккури ҷомеа такони ҷиддӣ бахшида, далели равшани нобиға будани ӯро тасдиқ менамоянд. ХУДШИНОСИИ МИЛЛӢ ВА МАЪРИФАТИ ҶАҲОНИ ҲАСТӢ Худшиносии миллӣ ва маърифати ҷаҳони ҳастӣ аз масоилест, ки ҳамеша ва дар ҳама давру замон аз мавзуоти мубрам ба шумор рафта, дар адабиёту публитсистикаи устод Айнӣ дар меҳвар қарор дорад. Мусаллам аст, ки баланд гардидани худшиносии миллӣ ва маърифати ҷаҳони ҳастӣ танҳо дар заминаи омӯзиши бардавом таъмин мешавад ва албатта, нақши адабиёт дар ин самт бештару равшантар мегардад. Зарур аст, ки имрӯз адибони мо асарҳое офаранд, ки барои дарки масоили замон хидмат кунанд ва насли наврасу ҷавон бештару зиёдтар ба мутолиаи ин осор рӯй оранд. Асаре, ки дар сатҳи баланд ва созгор ба манфиату арзишҳои миллӣ таълиф мегардад, ҳатман хонандаи худро меёбад ва ба рушди адабиёту шавқманди мутолиа гаштани аҳли ҷомеа мусоидат мекунад. Гоҳо савол ба миён меояд, ки чаро дар замони Шуравӣ асарҳо бо теъдоди зиёд чоп мегардиданд ва хонандаи зиёд доштанд? Он осор (ва ин ҳақиқати бебаҳсест) ҳаёти воқеиро инъикос намуда, ба завқу фаҳмиши хонанда созгор буд. Дар он асарҳо ғояҳои миллию ватандӯстӣ, садоқату вафодорӣ ба марзу буми аҷдодӣ, офаридани қаҳрамони давронсоз равшан ба чашм мерасид. Имрӯз теъдоди адибону асарҳои таълифшуда бамаротиб зиёд, вале шумораи хонанда кам аст. Албатта, ҳастанд адибоне, ки асарҳояшон зуд таваҷҷуҳи хонандаро ҷалб мекунанд. Хати сюжети якранг, тасвирҳои обшуста ва воқеаҳову маъмулӣ гоҳо ҷараёни филми дидашударо ба хотир меорад, ки боиси коҳиши завқи бадеии хонандагон мешаванд. Аз ин рӯ, адибон бояд асарҳое эҷод намоянд, ки аз як тараф, ба худшиносии миллии хонандагон, аз ҷониби дигар, ба дарки ҷаҳонӣ ҳастӣ мусоидат намоянд. ХУЛОСА Воқеан, таҳлили хидматҳои мондагори устод Айнӣ вазифаҳои зиёдеро пешорӯйи адибон гузоштааст, ки бояд ҳангоми таълифи асарҳои нав он омилҳоро ба эътибор бигиранд. Замони муосир рӯз то рӯз мураккаб мегардад, ки ин аспекту фактҳои ташвишовар рисолати адабиётро низ бештар менамояд, ки он бояд ҳамқадами замон бошад ва шоиру нависандагон асарҳое офаранд, ки дар рушди давлатдории миллӣ, ҳифзи сулҳу субот, дастовардҳои замони истиқлол, баланд гардидани маънавияти ҷомеа ва муаррифии кишвар дар арсаи ҷаҳонӣ хидмати арзанда намоянд. Насриддин ОХУНЗОДА, номзади илмҳои филологӣ
2
31.07.2026 -
МЕЪМОРИ СУЛҲ Ё чаро мо бояд Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро ба Ҷоизаи Нобел пешниҳод кунем? МУҚАДДИМА Дар ҷаҳони муосир, ки низоъҳои мусаллаҳона, таҳдидҳои фаромиллӣ, тағйирёбии иқлим, рақобатҳои геополитикӣ ва буҳронҳои башардӯстона ҳарчи бештар ба амният ва рушди инсоният таъсир мерасонанд, мафҳуми сулҳ ҳамчун низоми муносибатҳои устувор, ҳамдигарфаҳмӣ, ҳамкорӣ, адолат ва масъулияти муштарак дар назди ояндаи инсоният маънидод мегардад. Аз ҳамин нигоҳ, давлатҳое, ки тавонистаанд таҷрибаи сулҳи дохилиро ба ташаббусҳои байналмилалӣ пайванд диҳанд, ба мавзуи муҳимми пажуҳишҳои сиёсӣ ва дипломатӣ табдил ёфтаанд. Тоҷикистон аз ҷумлаи чунин кишварҳост. Давлате, ки дар оғози истиқлоли худ ҷанги шаҳрвандиро аз сар гузаронд, имрӯз дар минбарҳои байналмилалӣ бештар бо масъалаҳои сулҳ, об, иқлим, ҳифзи пиряхҳо ва рушди устувор шинохта мешавад. Ин тағйири мақом натиҷаи маҷмуи равандҳои сиёсӣ, дипломатӣ ва ҳамкориҳои байналмилалӣ мебошад, ки дар давоми чанд даҳсолаи охир ташаккул ёфтаанд. Аз нигоҳи назарияи сулҳ, ҳар таҷрибаи муваффақи сулҳофаринӣ аз се марҳалаи асосӣ иборат аст: қатъи низоъ, таҳкими эътимод ва ташаккули ҳамкории устувор. Маҳз ҳамин се унсурро метавон ҳамчун меъёри таҳлили таҷрибаи Тоҷикистон истифода бурд. Яке аз муҳимтарин рӯйдодҳои таърихи муосири Тоҷикистон анҷоми ҷанги шаҳрвандӣ ва ба имзо расидани Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар соли 1997 мебошад. Ин раванд нишон дод, ки сулҳи пойдор танҳо бо роҳи муколама, гузашт ва қабули масъулияти муштарак барои ояндаи давлат ба даст меояд. Дар даҳсолаҳои баъдӣ сиёсати хориҷии Тоҷикистон бештар ба масъалаҳое равона гардид, ки хусусияти фаромиллӣ доранд. Пешниҳодҳои Тоҷикистон дар доираи Созмони Милали Муттаҳид оид ба об ва рушди устувор, солҳои байналмилалии вобаста ба захираҳои об, аз ҷумла, Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор», инчунин, ташаббусҳо дар масъалаи ҳифзи пиряхҳо аз ҷумлаи иқдомҳое мебошанд, ки бо қабули қатъномаҳои Маҷмаи Умумии СММ мавриди дастгирии ҷомеаи байналмилалӣ қарор гирифтанд. Ин ташаббусҳо масъалаҳои марбут ба манфиати як давлатро не, балки масъалаҳои дорои аҳаммияти ҷаҳониро матраҳ мекарданд. Дар муносибатҳои байналмилалӣ чунин равишро метавон намунаи «дипломатияи арзишҳо» номид. Давлат кӯшиш мекунад масъалаеро пешниҳод намояд, ки ба амнияти умумии инсоният дахл дорад ва метавонад кишварҳои гуногунро атрофи як ҳадафи муштарак муттаҳид созад. Маҳз масъалаҳои об, тағйирёбии иқлим ва ҳифзи пиряхҳо ба ҳамин гурӯҳ дохил мешаванд. Дар солҳои охир масъалаи сулҳ боз ҳам бештар дар маркази ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон қарор гирифт. Қабули қатъномаи Маҷмаи Умумии СММ оид ба «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, солҳои 2027-2036» нишон медиҳад, ки мавзуи сулҳ имрӯз ба масъалаи тарбияи фарҳанги сулҳ, пешгирии низоъҳо ва масъулияти давлатҳо дар назди наслҳои оянда табдил ёфтааст. Дар баробари фаъолияти байналмилалӣ, равандҳои минтақавӣ низ аҳаммияти махсус доранд. Суботи Осиёи Марказӣ ҳамчун яке аз шартҳои муҳимми рушди иқтисодӣ, амнияти энергетикӣ ва ҳамкориҳои фаромарзӣ арзёбӣ мешавад. Ба ин метавонад барқарор гардидани муносибатҳои Тоҷикистону Ӯзбекистон дар солҳои охир мисол шавад. Яъне, барқарор шудани парвозҳо, густариши тиҷорат, рушди робитаҳои фарҳангӣ ва коҳиши монеаҳои сиёсӣ намунаи он аст, ки ҳатто баъд аз солҳои тӯлонии сардии муносибатҳо метавон эътимоди нав сохт. Ҳамзамон, раванди музокирот ва созишҳо оид ба масъалаҳои сарҳадӣ миёни Тоҷикистону Қирғизистон низ аз нигоҳи сулҳшиносӣ аҳаммияти хосса дорад. Низоъҳои сарҳадӣ одатан аз ҷумлаи масъалаҳои душвортарини муносибатҳои байналмилалӣ маҳсуб мешаванд, зеро онҳо бо масъалаҳои ҳувият, таърих, амният ва манфиатҳои миллӣ алоқаманданд. Аз ин рӯ, ҳар гуна пешрафт дар роҳи ҳалли онҳо, агар тавассути музокирот ва созишҳои байнидавлатӣ ба даст омада бошад, метавонад ҳамчун намунаи дипломатияи пешгирикунанда мавриди омӯзиш қарор гирад. Албатта, арзёбии чунин равандҳо ҳамеша бояд бо эҳтиёткорӣ анҷом дода шавад. Таърихи муносибатҳои байналмилалӣ нишон медиҳад, ки ҳалли ҳар масъалаи мураккаб натиҷаи фаъолияти маҷмуи омилҳо мебошад: иродаи сиёсӣ, фаъолияти дипломатҳо, нақши ҷомеа, шароити минтақавӣ ва муҳити байналмилалӣ. Аз ин рӯ, ҳама гуна натиҷагирӣ ва хулосабарорӣ бояд аз содасозии воқеият худдорӣ кунад ва саҳми ҳамаи омилҳои таъсиргузорро ба назар гирад. Аз нуқтаи назари фалсафаи сиёсат, арзиши таҷрибаи Тоҷикистон бештар дар тағйири модели худшиносии давлат зоҳир мегардад. Агар дар солҳои аввали истиқлол масъалаи асосӣ ҳифзи давлатдорӣ бошад, имрӯз бештар масъалаҳои саҳмгузорӣ дар ҳалли мушкилоти умумии башарӣ матраҳ мешаванд. Ин тағйири равиш барои муҳаққиқони дипломатия ва муносибатҳои байналмилалӣ мавзуи ҷолиби омӯзиш мебошад. Таҷрибаи таърихӣ нишон медиҳад, ки давлатҳои хурд низ метавонанд тавассути ташаббусҳои байналмилалӣ таъсири назаррас дошта бошанд. Таҷрибаи кишварҳои гуногун нишон медиҳад, ки нуфузи байналмилалӣ ҳамеша аз андозаи қаламрав ё иқтидори иқтисодӣ вобаста нест. Бисёр вақт қобилияти пешниҳод кардани ғояҳое, ки ба манфиати ҷомеаи ҷаҳонӣ хидмат мекунанд, метавонад ҷойгоҳи давлатро дар низоми байналмилалӣ таҳким бахшад. Аз ҳамин нигоҳ, таҷрибаи Тоҷикистон дар масъалаҳои об, иқлим, пиряхҳо, сулҳ ва ҳамкории минтақавӣ метавонад ҳамчун маводи арзишманд барои таҳқиқоти муқоисавӣ истифода шавад. Омӯзиши ин таҷриба имкон медиҳад, ки механизмҳои таъсири дипломатияи бисёрҷониба, нақши созмонҳои байналмилалӣ ва аҳаммияти ташаббусҳои арзишмеҳвар беҳтар дарк карда шаванд. Аз сулҳи дохилӣ то ташаббусҳои ҷаҳонӣ Тавре гуфтем, Тоҷикистон аз ҷумлаи давлатҳое мебошад, ки дар ибтидои Истиқлоли давлатӣ бо яке аз буҳронҳои вазнини сиёсӣ ва иҷтимоӣ рӯ ба рӯ гардид. Ҷанги шаҳрвандӣ барои ҷомеа талафоти бузурги инсонӣ, иқтисодӣ ва маънавӣ ба бор овард. Аммо таҷрибаи минбаъдаи кишвар нишон медиҳад, ки раванди гузариш аз низоъ ба сулҳ метавонад на танҳо барои рушди дохилӣ, балки барои ташаккули дипломатияи фаъол дар сатҳи байналмилалӣ низ замина фароҳам оварад. Дар адабиёти илмӣ давлатҳои пасоҷангӣ ҳамчун ҷомеаҳое тавсиф мешаванд, ки баъд аз як марҳалаи тӯлонии муқовимати сиёсӣ ё мусаллаҳона ба масъалаи барқарор намудани фаъолияти институтҳои давлатӣ, эҳёи иқтисод, барқарорсозии эътимоди иҷтимоӣ ва ташаккули фарҳанги нави ҳамзистӣ рӯ ба рӯ мегарданд. Таҷрибаи Тоҷикистон низ дар ҳамин замина қобили омӯзиш мебошад. Ҷанги шаҳрвандии солҳои аввали истиқлол ба сохтори сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии кишвар таъсири амиқ расонд. Қисми муҳимми инфрасохтор осеб дид, равандҳои идоракунӣ халалдор шуданд ва сатҳи эътимоди ҷомеа коҳиш ёфт. Дар чунин шароит вазифаи асосӣ барқарор намудани қобилияти давлат барои иҷрои вазифаҳои худ низ аҳаммияти ҳалкунанда дошт. Дар назарияи сулҳи мусбат, ки Йоҳан Галтунг онро ташаккул додааст, пойдории сулҳ ба се унсури асосӣ такя мекунад: мавҷудияти институтҳои самараноки давлатӣ, коҳиши омилҳои низоъзо ва ташаккули фарҳанги ҳамкорӣ. Агар яке аз ин унсурҳо нодида гирифта шавад, эҳтимоли бозгашти низоъ афзоиш меёбад. Яке аз масъалаҳое, ки солҳои охир дар таҳқиқоти муносибатҳои байналмилалӣ бештар мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтааст, робитаи байни суботи дохилии давлат ва фаъолияти минтақавии он мебошад. Давлате, ки дар дохил ба сатҳи муайяни устувории сиёсӣ мерасад, одатан имконияти бештар барои рушди дипломатия, густариши ҳамкориҳои иқтисодӣ ва иштирок дар ташаббусҳои минтақавӣ пайдо мекунад. Осиёи Марказӣ дар тӯли чанд даҳсолаи охир минтақае бо аҳаммияти баланди геополитикӣ ба ҳисоб меравад. Захираҳои табиӣ, мавқеи транзитӣ, мушкилоти обӣ, масъалаҳои амниятӣ ва ҳамсоягӣ бо чанд маркази муҳимми сиёсӣ боис гардидаанд, ки муносибатҳои байни кишварҳои минтақа ҳамеша мавриди таваҷҷуҳ қарор гиранд. Дар чунин шароит, сатҳи эътимоди байнидавлатӣ аҳаммияти калидӣ пайдо мекунад. Дар асри XXI масъалаи об аз доираи як мушкили экологӣ гузашта, ба яке аз масъалаҳои муҳимми амнияти байналмилалӣ табдил ёфтааст. Афзоиши аҳолии ҷаҳон, рушди саноат, тағйирёбии иқлим ва коҳиши захираҳои оби ошомиданӣ боис гардидаанд, ки Созмони Милали Муттаҳид масъалаи идоракунии устувори захираҳои обро ҳамчун яке аз ҳадафҳои асосии рушди устувор муайян намояд. Дар чунин шароит Тоҷикистон яке аз аввалин давлатҳое гардид, ки масъалаи обро ба сифати мавзуи мустақили рӯзномаи байналмилалӣ матраҳ намуд. Як қатор ташаббусҳои пешниҳодшуда, хусусан, дар соҳаи об аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ тавассути қатъномаҳои Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид дастгирӣ ёфтанд. Аз ҷумла, «Соли байналмилалии оби тоза» (2003), Даҳсолаи байналмилалии амалиёт «Об барои ҳаёт» (2005-2015) ва Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» (2018-2028) аз ҷумлаи чунин иқдомҳо мебошанд. Аҳаммияти ин ташаббусҳо дар он аст, ки онҳо тавонистанд масъалаи обро ҳамчун яке аз омилҳои амнияти ҷаҳонӣ, рушди иқтисодӣ ва ҳифзи муҳити зист дар маркази таваҷҷуҳи ҷомеаи байналмилалӣ қарор диҳанд. Дар натиҷа, об тадриҷан ба яке аз самтҳои муҳимми ҳамкориҳои бисёрҷониба табдил ёфт. Яке аз муҳимтарин хусусиятҳои сиёсати ҷаҳонии асри XXI афзоиши аҳаммияти масъалаҳои экологӣ мебошад. Агар дар асри гузашта муносибатҳои байналмилалӣ бештар бо масъалаҳои низомӣ ва иқтисодӣ тавсиф мешуданд, имрӯз тағйирёбии иқлим, коҳиши гуногунии биологӣ, биёбоншавӣ ва обшавии пиряхҳо низ ба масъалаҳои меҳварии сиёсати ҷаҳонӣ табдил ёфтаанд. Тоҷикистон ҳамчун яке аз кишварҳои дорои захираҳои бузурги пиряхӣ аз таъсири тағйирёбии иқлим бевосита таъсир мепазирад. Аз ин рӯ, масъалаи ҳифзи пиряхҳо тадриҷан ба яке аз самтҳои муҳимми фаъолияти дипломатии кишвар табдил ёфт. Дар солҳои охир қабули қатъномаҳои дахлдор ва баргузор гардидани ҳамоишҳои байналмилалӣ нишон медиҳанд, ки масъалаи пиряхҳо ба масъалаи амнияти экологӣ ва рушди устувори ҷаҳон мубаддал гардидааст. Дар доираи назарияи «амнияти экологӣ» чунин ташаббусҳо аҳаммияти махсус доранд. Зеро камшавии захираҳои табиӣ метавонад дар оянда ба муҳоҷират, буҳронҳои иқтисодӣ ва ҳатто ихтилофҳои сиёсӣ мусоидат намояд. Аз ҳамин рӯ, ҳар гуна иқдомоте, ки ба коҳиши чунин хатарҳо равона шудааст, метавонад ҳамчун қисми дипломатияи пешгирикунанда арзёбӣ гардад. Болотар ишора кардем, ки дар солҳои охир масъалаи сулҳ дар муносибатҳои байналмилалӣ мазмуни нав пайдо кардааст. Агар дар нимаи дуюми асри XX диққати асосӣ ба хотима бахшидани ҷангҳо равона шуда бошад, имрӯз масъалаи ташаккули фарҳанги сулҳ, тарбияи таҳаммулпазирӣ ва пешгирии пайдоиши низоъҳо бештар мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтааст. Дар ҳамин замина, қабули қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид оид ба «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, солҳои 2027-2036» ҳамчун идомаи мантиқии рушди дипломатияи бисёрҷониба арзёбӣ мешавад. Аз нуқтаи назари илмии сулҳшиносӣ аҳаммияти чунин санадҳо бештар дар ташаккули муҳити нави ҳамкорӣ ва баланд бардоштани масъулияти давлатҳо нисбат ба пешгирии низоъҳо зоҳир мегардад. Бояд таъкид намуд, ки ҳеҷ як қатъномаҳои Маҷмаи Умумии СММ худ аз худ мушкилоти сиёсиро ҳал намекунанд. Аммо онҳо метавонанд заминаи ҳуқуқӣ, сиёсӣ ва ахлоқиро барои густариши ҳамкориҳои байналмилалӣ, рушди барномаҳои муштарак ва ташаккули меъёрҳои нави ҳамкорӣ фароҳам оваранд. Аз ҳамин рӯ, чунин санадҳо ҳамчун воситаи таъсиргузорӣ баррасӣ мешаванд. Меъёрҳои арзёбии саҳм дар сулҳи байналмилалӣ аз нигоҳи Ҷоизаи сулҳи Нобел Ҷоизаи сулҳи Нобел аз маъруфтарин ва бонуфузтарин мукофотҳои байналмилалӣ ба шумор меравад. Аз замони таъсиси он дар оғози асри XX ин ҷоиза на танҳо рамзи эътирофи хидматҳои шахсону созмонҳо дар роҳи сулҳ гардидааст, балки ба яке аз василаҳои муҳимми ташаккули афкори ҷаҳонӣ дар бораи арзишҳои ҳамзистӣ, ҳамкорӣ ва масъулияти байналмилалӣ табдил ёфтааст. Бо вуҷуди эътибори баланди ин ҷоиза, меъёрҳои арзёбии фаъолияти номзадҳо ҳамеша мавриди баҳсу баррасии олимон, сиёсатшиносон, ҳуқуқшиносон ва муаррихон қарор доранд. Сарчашмаи асосии Ҷоизаи сулҳи Нобел васияти Алфред Нобел аз 27 ноябри соли 1895 мебошад. Дар ин санад Нобел таъкид мекунад, ки қисми муайяни дороии ӯ бояд барои қадрдонии шахсоне истифода шавад, ки дар давоми соли гузашта барои инсоният бештар хидмат кардаанд. Дар мавриди ҷоизаи сулҳ ӯ, махсусан, аз се самти фаъолият ёд мекунад: саҳм дар таҳкими дӯстии байни миллатҳо, мусоидат ба коҳиш ё маҳдуд намудани мусаллаҳшавӣ, пешбурди конгрессҳо ва ташаббусҳое, ки ба сулҳ хидмат мекунанд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ҳамин се меъёр то имрӯз асоси фаъолияти Кумитаи Нобел боқӣ мондааст, гарчанде ки шарҳи онҳо бо мурури замон мутобиқ ба воқеиятҳои нав густариш ёфтааст. Гарчанде Кумитаи Нобел формулаи қатъии баҳогузорӣ надорад, омӯзиши фаъолияти барандагони ҷоиза нишон медиҳад, ки як қатор меъёрҳо такроран ба назар гирифта мешаванд. Яке аз муҳимтарин омилҳо натиҷаи амалии фаъолияти номзад мебошад. Кумита бештар ба он таваҷҷуҳ мекунад, ки фаъолияти шахс ё созмон то кадом андоза ба коҳиши низоъ, ҳифзи ҷони инсонҳо ё рушди ҳамкории байналмилалӣ мусоидат кардааст. Ба ибораи дигар, ҷоиза одатан барои фаъолияте дода мешавад, ки аз доираи манфиатҳои як ҷомеа берун рафта, аҳаммияти фаромиллӣ дошта бошад. Ташаббусҳое, ки ба масъалаҳои ҷаҳонӣ дахл доранд, бештар мавриди таваҷҷуҳ қарор мегиранд. Аз ин рӯ, таҳлили фаъолияти барандагони гуногун нишон медиҳад, ки роҳҳои хидмат ба сулҳ бисёр гуногунанд. Мартин Лютер Кинг барои муборизаи ғайризӯроварона алайҳи табъизи нажодӣ қадрдонӣ гардид. Нелсон Мандела ва Фредерик де Клерк барои гузариши осоиштаи Африқои Ҷанубӣ аз низоми апартеид ба демократия ҷоиза гирифтанд. Кофи Аннан ва Созмони Милали Муттаҳид барои саҳм дар таҳкими ҳамкориҳои байналмилалӣ ва ҳифзи сулҳ қадрдонӣ шуданд. Малола Юсуфзай барои ҳимояи ҳуқуқи кӯдакон ба таҳсил ва мубориза бо хушунат ҷоиза гирифт. Ин мисолҳо нишон медиҳанд, ки фаъолияти сулҳофаринӣ метавонад шаклҳои гуногун дошта бошад. Аммо қарорҳои Кумитаи Нобел борҳо мавриди баҳс қарор гирифтаанд. Бархе аз муҳаққиқон бар онанд, ки ҷоиза бояд танҳо барои натиҷаҳои исботшуда дода шавад. Гурӯҳи дигар бар он ақидаанд, ки ҷоиза метавонад ҳамчун воситаи ҳавасмандсозии равандҳои сулҳ низ хидмат кунад. Ин ихтилофи назар нишон медиҳад, ки сулҳ худ мафҳуми бисёрсамта мебошад ва баҳогузории саҳм дар он ҳамеша ба таҳлили таърихӣ, ҳуқуқӣ ва ахлоқӣ ниёз дорад. Омӯзиши васияти Алфред Нобел, таҷрибаи фаъолияти Кумитаи Нобели Норвегия ва таърихи барандагони ҷоиза нишон медиҳад, ки арзёбии саҳм дар сулҳи байналмилалӣ ба як меъёр маҳдуд намешавад. Дар амал маҷмуи омилҳо – аз натиҷаи воқеӣ ва таъсири байналмилалӣ то пойдории фаъолият ва қобилияти ташаккули ҳамкорӣ мавриди баррасӣ қарор мегиранд. Аз ин рӯ, Ҷоизаи сулҳи Нобелро метавон оинаи таҳаввули фаҳмиши ҷаҳонӣ дар бораи сулҳ низ донист. Тағйири мазмуни ин ҷоиза аз оғози асри XX то имрӯз нишон медиҳад, ки ҷомеаи байналмилалӣ сулҳро бо рушди устувор, ҳуқуқи инсон, дипломатияи бисёрҷониба, адолати иҷтимоӣ ва ҳамкории байни миллатҳо пайванд медиҳад. Дар ин замина, таҷрибаи кишварҳои гуногун собит менамояд, ки роҳҳои саҳмгузорӣ дар сулҳ гуногунанд. Баъзе давлатҳо тавассути миёнаравии сиёсӣ, гурӯҳи дигар тавассути рушди инсонӣ, ҳифзи муҳити зист, халъи силоҳ ё ташаббусҳои байналмилалӣ ба ин раванд мусоидат мекунанд. Аз ин рӯ, омӯзиши муқоисавии чунин таҷрибаҳо барои рушди назарияи сулҳшиносӣ, дипломатияи байналмилалӣ ва ҳуқуқи байналмилалӣ аҳаммияти назаррас дошта, метавонад барои таҳияи роҳҳои нави ҳамкорӣ дар ҷаҳони муосир заминаи илмӣ фароҳам оварад. ХУЛОСА Барқарор намудани сулҳу ваҳдати миллӣ ва хотима бахшидан ба ҷанги шаҳрвандӣ, ҳамчунин, ҳифзи давлатдории тоҷикон ва пешгирӣ аз парокандашавии кишвар дар солҳои аввали истиқлол, таҳкими Истиқлоли давлатӣ ва бунёди пояҳои давлати соҳибихтиёр, ташаккули низоми нави ҳуқуқии давлат, бунёди Артиши миллӣ ва таҳкими иқтидори мудофиавии кишвар, таъмини амнияти миллӣ, баровардани кишвар аз бунбасти коммуникатсионӣ тавассути сохтмони роҳҳо, нақбҳо ва пулҳои байналмилалӣ, расидан ба истиқлолияти энергетикӣ ва татбиқи лоиҳаҳои бузурги неругоҳӣ, аз ҷумла, НБО «Роғун», таъмини амнияти озуқаворӣ ва рушди бахши кишоварзӣ, саноатикунонии босуръати кишвар ҳамчун ҳадафи чоруми миллӣ, ислоҳоти фарогири соҳаи маориф ва бунёди ҳазорҳо муассисаи нави таълимӣ, рушди илм, технология ва навоварӣ ҳамчун самти афзалиятноки сиёсати давлатӣ, эҳёи худшиносии миллӣ тавассути гиромидошти шахсиятҳои таърихӣ ва фарҳангӣ, чоп ва тақсими ройгони китобҳои «Тоҷикон», «Шоҳнома» ва «Қуръон» ба аҳолӣ, эҳёи арзишҳои миллӣ, забони давлатӣ ва ҳифзи мероси фарҳангии тоҷикон, таҷлили байналмилалии бузургону мутафаккирони тоҷик, аз ҷумла, Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ, Камоли Хуҷандӣ ва дигарон, баланд бардоштани нуфузи Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ, барқарорсозии муносибатҳои дӯстона ва ҳалли масъалаҳои сарҳадӣ бо кишварҳои ҳамсоя, тақвияти сиёсати хориҷии мутавозин ва ҳамкории созанда бо созмонҳои байналмилалӣ, баланд бардоштани мақоми занону ҷавонон дар идоракунии давлатӣ, тавсеаи инфрасохтори тандурустӣ ва сохтмони садҳо беморхона ва марказҳои саломатӣ, рушди сайёҳӣ ва муаррифии Тоҷикистон ҳамчун кишвари дорои табиати нодир ва тамаддуни куҳан, таъмини суботи сиёсӣ ва фароҳам овардани шароити рушди иқтисодӣ ва садҳо иқдомоти дигареро метавон ном гирифт, ки маҳз бо ташаббус ва зери сиёсати хирадмандонаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барои миллати тоҷик даст додааст. Яъне, ин ҷо мо аз ташаббусҳои дохилӣ, минтақавӣ ва байналмилалию ҷаҳонии Тоҷикистон, ки бевосита бо иқдомоти Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон рӯйи даст омадаанд, ба таври мухтасар ёдовар шудем. Аммо суоли матраҳ ин аст, ки чаро мо бояд Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро ба Ҷоизаи Нобел пешниҳод кунем? Якум, таҷрибаи Тоҷикистон собит намуд, ки сулҳ танҳо бо хотимаи ҷанг маҳдуд намешавад, балки раванди тӯлонии барқарорсозии давлат, эҳёи эътимоди ҷомеа ва ташаккули фарҳанги ҳамзистӣ мебошад. Агар меъёрҳои муосири сулҳшиносӣ ба натиҷаи воқеӣ такя кунанд, пас таҷрибаи Тоҷикистон аз ҷумлаи намунаҳои муваффақи гузариш аз низои дохилӣ ба рушди устувори давлатӣ ба ҳисоб меравад. Ин таҷриба худ ба худ арзиши байналмилалӣ дошта, метавонад ҳамчун модели омӯзиш барои кишварҳои дигари пасоҷангӣ хидмат намояд. Дуюм, яке аз меъёрҳои асосии васияти Алфред Нобел таҳкими дӯстии байни миллатҳо мебошад. Дар тӯли солҳои охир сиёсати хориҷии Тоҷикистон бештар ба муттаҳид намудани давлатҳо дар атрофи масъалаҳое равона гардид, ки хусусияти умумибашарӣ доранд. Ташаббусҳои марбут ба об, иқлим, ҳифзи пиряхҳо ва таҳкими сулҳ аз ҷумлаи масъалаҳое мебошанд, ки тавонистанд садҳо кишвари ҷаҳонро дар доираи қатъномаҳои Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид муттаҳид созанд. Аз ин нигоҳ, фаъолияти байналмилалии Пешвои миллат ба яке аз талаботи асосии Ҷоизаи сулҳи Нобел мутобиқат мекунад. Сеюм, аҳаммияти фаъолияти байналмилалии Тоҷикистон дар он зоҳир мегардад, ки он ба ҳалли масъалаҳои дохилии як давлат маҳдуд намешавад. Қатъномаҳои пешниҳодшуда ба манфиати тамоми ҷомеаи ҷаҳонӣ нигаронида шудаанд. Масъалаҳои об, тағйирёбии иқлим, ҳифзи пиряхҳо ва имрӯз ташаббуси «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда» ба ҳамаи кишварҳо дахл доранд. Маҳз ҳамин хусусияти фаромиллӣ яке аз нишонаҳои асосии хидмат ба сулҳи ҷаҳонӣ мебошад. Чорум, дар фаъолияти Пешвои миллат пайванди мантиқии сулҳи миллӣ ва дипломатияи ҷаҳонӣ ба мушоҳида мерасад. Кам шахсиятҳои сиёсӣ вуҷуд доранд, ки аввал дар дохили кишвари худ ба барқарории сулҳ мусоидат намуда, баъдан ҳамон таҷрибаро ба сатҳи сиёсати байналмилалӣ табдил дода бошанд. Ин пайдарҳамӣ арзиши таҷрибаи Тоҷикистонро боз ҳам бештар менамояд. Панҷум, таҷрибаи солҳои охир нишон медиҳад, ки сиёсати Тоҷикистон дар Осиёи Марказӣ бештар ба таҳкими эътимод, ҳамсоягии нек ва ҳалли масъалаҳои баҳсталаб тавассути музокирот равона гардидааст. Беҳтар гардидани муносибатҳо бо кишварҳои ҳамсоя ва пешрафти музокироти марбут ба масъалаҳои сарҳадӣ нишон медиҳад, ки дипломатияи муколама метавонад ҷойгузини муқовимат гардад. Ин низ яке аз арзишҳое мебошад, ки фалсафаи Ҷоизаи сулҳи Нобел онро ташвиқ мекунад. Шашум, омӯзиши фаъолияти Кумитаи Нобел нишон медиҳад, ки барандагони ҷоиза ҳатман миёнаравони музокироти сулҳ набудаанд. Бисёре аз онҳо барои ташаккули муҳити нави ҳамкорӣ, рушди ҳуқуқи инсон, ҳифзи муҳити зист ва пешгирии низоъҳо қадрдонӣ шудаанд. Аз ҳамин нигоҳ, ташаббусҳои ҷаҳонии Тоҷикистон низ ба ҳамин доираи арзишҳо дохил гардида, метавонанд ҳамчун саҳми воқеӣ дар пешгирии таҳдидҳои ояндаи башар арзёбӣ шаванд. Ҳафтум, пешниҳоди Пешвои миллат ба Ҷоизаи сулҳи Нобел, пеш аз ҳама, эътирофи як мактаби нави дипломатия мебошад, ки дар он кишвари аз лиҳози ҷуғрофӣ ва иқтисодӣ бузург набуда низ метавонад тавассути ғояҳои созанда ба рӯзномаи ҷаҳонӣ таъсир расонад. Ин таҷриба нишон медиҳад, ки нуфузи байналмилалӣ, пеш аз ҳама, аз қудрати андеша, ташаббус ва масъулияти сиёсӣ сарчашма мегирад. Ҳаштум, чунин пешниҳод ба маънои муаррифии таҷрибаи сулҳофаринии Тоҷикистон мебошад. Ҳар қадар ин таҷриба дар сатҳи байналмилалӣ бештар мавриди омӯзиш ва эътироф қарор гирад, ҳамон андоза имконияти истифодаи он дар дигар минтақаҳои буҳронзадаи ҷаҳон низ бештар хоҳад шуд. Аз ин рӯ, номзад намудани Пешвои миллат ҳамзамон муаррифии модели тоҷиконаи сулҳофаринӣ мебошад. Нуҳум, аз нигоҳи илмӣ маҷмуи дастовардҳое, ки дар ин мақола баррасӣ гардиданд, ба меъёрҳои асосии дар васияти Алфред Нобел пешбинишуда – таҳкими дӯстии байни миллатҳо, рушди ташаббусҳои байналмилалии сулҳ ва мусоидат ба ҳамкории ҷаҳонӣ мутобиқати назаррас доранд. Албатта, қабули қарор танҳо салоҳияти Кумитаи Нобел мебошад, аммо пешниҳоди номзадӣ худ як амали комилан қонунӣ, асоснок ва мутобиқ ба таҷрибаи байналмилалӣ аст, ки бояд аз ҷониби ниҳодҳои салоҳиятноки кишвар роҳандозӣ карда шавад. Даҳум, бо такя ба ҳамаи далелҳои таърихӣ, ҳуқуқӣ, сиёсӣ ва илмӣ метавон чунин натиҷагирӣ кард: имрӯз асосҳои кофӣ мавҷуданд, ки Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун шахсияте, ки дар барқарорсозии сулҳи миллӣ, таҳкими суботи минтақавӣ ва ташаккули ташаббусҳои дорои аҳаммияти ҷаҳонӣ саҳми назаррас гузоштаанд, ба Ҷоизаи сулҳи Нобел пешниҳод карда шаванд. Чунин иқдом, пеш аз ҳама, қадршиносии саҳми Тоҷикистон дар таҳкими сулҳи байналмилалӣ ва эътирофи нақши дипломатияи созанда дар ҳалли масъалаҳои глобалии инсоният хоҳад буд. Эҳсон САФАРЗОДА, номзади илми филология
3
31.07.2026 -
ҶАЛАСАИ НАВБАТИИ ҲАЙАТИ МУШОВАРАИ ВАЗОРАТИ МАОРИФ ВА ИЛМ БАРГУЗОР ГАРДИД 30 июли соли 2026 дар Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти раёсати вазири маориф ва илм Раҳим Саидзода ҷаласаи навбатии ҳайати мушовара баргузор гардид. Дар кори ҷаласа аъзои ҳайати мушовара, муовинони вазири маориф ва илм, сардорони раёсату шуъбаҳои дастгоҳи марказӣ, роҳбарони муассисаҳои тобеи вазорат ва дигар шахсони масъул иштирок намуданд. Раиси ҷаласа ҳозиринро бо рӯзномаи ҷаласа шинос намуда, аҳаммияти масъалаҳои мавриди баррасиро дар самти такмили санадҳои илмию методӣ, барномаҳои таълимӣ ва мазмуну муҳтавои китобҳои дарсӣ таъкид кард. Дар идома гузориши сардори раёсати таҳсилоти олии касбӣ ва баъдидипломӣ Ҳ. Саидзода дар бораи тасдиқи «Низомномаи Шӯрои илмӣ-методии муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ» шунида шуд. Зимни гузориш доир ба мақсаду вазифаҳо, самтҳои фаъолият ва тартиби ташкили кори Шӯрои илмӣ-методӣ маълумот пешниҳод гардид. Таъкид карда шуд, ки тасдиқи низомномаи мазкур барои ҳамоҳангсозӣ ва тақвияти фаъолияти илмию методии муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ заминаи мусоид фароҳам меорад. Сипас, директори Маркази ҷумҳуриявии таълимию методӣ Ш. Каримзода оид ба дарси зеҳни сунъӣ дар муассисаҳои таҳсилоти миёнаи умумӣ маълумот манзур намуд. Таъкид карда шуд, ки омӯзиши асосҳои зеҳни сунъӣ ба ташаккули тафаккури рақамӣ, рушди малакаҳои технологӣ ва омода намудани хонандагон ба истифодаи мақсадноки технологияҳои муосир мусоидат менамояд. Ҳамзамон, гузориши директори Маркази таҳия, нашр ва муомилоти китобҳои дарсӣ, илмию методӣ У. Ҳасанзода доир ба китобҳои дарсӣ шунида шуд. Зимни баррасии масъалаҳо аъзои ҳайати мушовара ва масъулини соҳа андешаву пешниҳодҳои худро ҷиҳати такмили низомнома, барномаи таълимӣ ва мазмуну муҳтавои китобҳои дарсӣ баён намуда, бо дарназардошти пешниҳоду мулоҳизаҳои иштирокчиён аз рӯйи масъалаҳои баррасишуда қарорҳои дахлдор қабул гардиданд. Дар фарҷоми ҷаласа вазири маориф ва илм ба масъулин ҷиҳати иҷрои саривақтӣ ва босифати дастуру супоришҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, татбиқи қарорҳои ҳайати мушовара, такмили санадҳои илмию методӣ, мутобиқ намудани барномаҳои таълимӣ ва китобҳои дарсӣ ба талаботи стандартҳои давлатии таҳсилот, баланд бардоштани сифати таълиму тарбия, вусъат бахшидани истифодаи технологияҳои муосир дар раванди таълим, таъмини омодагии ҳамаҷонибаи муассисаҳои таълимӣ ба оғози соли таҳсили 2026-2027, густариши фарогирии кӯдакон ба таҳсилоти томактабӣ, инчунин дар сатҳи баланд баргузор намудани чорабиниҳо бахшида ба ҷашни 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дастуру супоришҳои мушаххас дод. Маркази матбуоти Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон
31
30.07.2026
