(Дар ҳавошии пазируфта шудани ибтикори тозаи Сарвари давлати тоҷикон роҷеъ ба сулҳ дар СММ)

 

Чандест, ки навиди пазируфта шудани пешниҳоди Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таҳти унвони «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда», ки санаи 25-уми июн дар Созмони Миллал амри воқеъ шуд, вирди забонҳост.

 

Чаро ин рӯйдод муҳим ва чаро барои кулли сайёра якхела аҳаммият дорад? Чунки сулҳ на фақат як мафҳуми хос барои улуми ҷомеашиносӣ, балки ормонест, ки ба ҳар як сокини ин кураи хок азизу муқаддас аст. Бузургтарин арзише ҳаст, ки ҳаётро бар марг, некиро бар бадӣ ва нурро бар зулмот тарҷеҳ медиҳад. Сулҳ заминаи зиндагӣ ва шукуфоӣ дар муқобили нестиву вайронкориҳост... Он ба масобаи кишти замин аст, ки дар он тухми зироат мекоранд, агар кишт мувофиқ нест, зироат ҳам нест... Пас, сулҳ авваласоси ҳаёт дар рӯйи Замин аст, аз ин рӯ, бениҳоят зарур барои пойдории бани башар аст...

 

Ҳоло дунёи муосир он қадар гирудор ва мушкилҳо дорад, ки дар ягон марҳалаи дигари рушду таҳаввулаш надошт. Давраҳое гузашт, ки мубориза барои мутеъ кардани халқҳо ва истилои қаламравҳо ва аз ин роҳ бунёд кардани империяҳои абарқудрат асоси сиёсати бархе кишварҳои ҷаҳон буд. Баъдан муборизаҳои милливу озодихоҳии мардумони таҳти асорат занҷири ин навъи бардагиро шикаст. Таҳаввулоти азиме дар тағйир додани шакли идораи давлатҳо ба вуҷуд омад, то ҷойе имкон дошт, шумори ҷумҳуриҳои демократӣ афзоиш ёфт.

 

Баъди Ҷанги дувуми ҷаҳон тартиботе ҷорӣ шуд, ки як навъ мувозинати абарқудратҳои ҷаҳониро нигаҳ медошт ва нақши созмонҳои байналмилалӣ, аз ҷумла Созмони Милали Муттаҳидро устувор намуда буд: наздики 60-70 сол муносиботи миёни халқҳову давлатҳо аз рӯйи қавонини байналмилалӣ дар ҳама соҳаҳо танзим мешуд, марзҳои миёни кишварҳо халалдор намегардид. Албатта, дар ин муддат низоъҳо ва муноқишаҳои хурд ва ё ҷузъӣ истисно набуданд, аммо барои кулли сайёра чандон хатарзо ба шумор намерафтанд.

 

Аммо муҳимтарин проблемаҳо, ба қавли муҳаққиқи масъалаҳои сиёсӣ Ювал Нӯҳи Ҳорорӣ дар китобаш “Таърихи мухтасари оянда”, ба замони нав, ба садаи XXI кӯч бастанд: ҷанг, гуруснагӣ ва бемориҳои сироятӣ [7, с. 8].

 

Аз инҳо тавассути ривоҷу равнақи илм ва технологияҳои пешрафтаи муосир масъалаҳои гуруснагиву бемориҳои сироятӣ бо кумаку ҳамдастии ҳам кишварҳои алоҳида ва ҳам лоиҳаҳое, ки тавассути созмонҳои байналмилалии соҳаҳои тандурустиву назофатӣ, ҳифзи бонувон ва кӯдакон, аз қабили Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ, Созмони маҳсулоти кишоварзӣ ва озуқа, Барномаи ҷаҳонии ғизо, Хазинаи байналмилалии рушди кишоварзӣ, Хазинаи кӯдакони СММ ва ғайра дар ҷаҳон нисбатан ҳал шудаанд.

 

Ҳарчанд дар масъалаи рафъи гуруснагӣ мушкилот то кунун боқӣ мемонад (махсусан дар Африқо), масалан, тибқи маърӯзаи Созмони ҷаҳонии тандурустӣ “Вазъияти корҳо дар соҳаи амнияти озуқа дар ҷаҳон”, соли 2024 8,2 фоизи аҳолии ҷаҳон, ё 673 миллион кас бо гуруснагӣ даст ба гиребон буданд. Дар қитъаи Африқо (20 фоизи аҳолӣ) ва Осиёи Ғарбӣ (12,7 фоизи мардум) аз гуруснагӣ то кунун азият мекашанд [3].

 

Аммо дар масъалаи пешгирии ҷангҳо башарият то ҳол дар бунбаст қарор дорад. То нимаи асри XX қонуни нонавиштаи ҷангал амал мекард: агар ду кишвар дар ҳоли сулҳу созиш зиндагӣ мекарданд, имконияти сар задани ҷанг аз эътибор соқит намешуд. Масалан, соли 1913 Олмону Фаронса байни ҳам дар набард набуданд, аммо сиёсатмадорон хуб мефаҳмиданд, ки соли 1914 миёни онҳо ҷанг ногузир хоҳад шуд.

 

Дар нимаи дувуми садаи бистум ин қонун аз байн рафт ва шумори ҷангҳо коҳиш ёфтанд, ба вуҷуд омадани силоҳи ҳастаӣ абарқудратҳоро ба андешаи ҳамзистии осоишта ва дарёфти воситаҳои ҳалли мусолиҳатомези масъалаҳои мубрам водор сохт. Аммо мавҷудияти силоҳи ҳастаӣ навъҳои нави ҷангҳоро ба вуҷуд овард: рушди бесобиқаи технологияҳои нав силоҳи кибериро ба майдони мубориза овард ва терроризму ифротгароӣ дар аксар минтақаҳои ҷаҳон реша давонд.

 

Бо вуҷуди саъю талоши башарияти тараққихоҳи ҳама кунҷу канори олам, баргузории музокироту ҳамоишҳои судманд дар мавриди аз байн бурдани низоъҳо ва муноқишаҳое, ки билоқибат дунёро ба набарди саросарӣ хоҳанд кашид, ҳам дар қитъаи Аврупо ва ҳам Шарқи наздик то кунун оташи ҷанг фурӯзон аст.

 

Агарчи инсоният аз бомдоди таърих орзуи ҳамзистии осудаи миёни ақвому миллат ва кишварҳоро дошт, вале бо вуҷуд, аз ногузир будани ҷанг ҳамеша андеша мекард. Масалан, дар “Ҷумҳур” ном рисолаи пири хирадмандони Юнонзамин Афлотун, ки ба асри V-и қабл аз милод рост меояд ва дар он давлати ормонӣ (идеалӣ) тавсиф мешавад, аз мавҷудияти гурӯҳи размандагони ҳимоятгар сухан рафтааст. Сарчашмаи сар задани ҷангҳоро Афлотун дар “вайрон шудани руҳ”-и одамӣ мебинад, ки натиҷаи ҷоҳталабист ва Афлотун онро бо вожаи “полемос” (халал ёфтани руҳ) ифода кардааст.

 

Маҳз хоҳишҳои беҳадду ҳудуди иддае аз ҷомеа барои ба даст овардани сарватҳои муфт боиси ҷангҳо мегардад. “Вақте ки ҷанг ҷараён мегирад, ҳам ҳаёти хусусӣ ва ҳам зиндагии ҷомеа зери хатар хоҳад монд...” [4, с. 108].

 

Аҷиб аст, ки дар фалсафаи замони нав назари муҳаққиқону олимон ба масъалаи ҷанг мухталиф аст. Фаразан, Мишел Фуко, ҳакими маъруфи фаронсавӣ, дар яке аз мусоҳибаҳояш “сиёсатро ҳамчун идомаи ҷанг, аммо бо воситаҳои дигар” номидааст [6, с. 150].

 

Николай Чернишевский, адиб ва адабиётшиноси машҳури рус, ба суоли “оё ҷанг метавонад харобиовар бошад ва ё манфиатбахш?” посух дода, ки “донистан лозим, ки сухан дар бораи чӣ навъи ҷанг меравад: фаҳмидани вазъият, вақт ва макони ҷанг муҳим аст” [8, с. 669].

 

Файласуф Владимир Соловёв тезиси “мавҷудияти ҷанги хуб ва сулҳи бад”-ро ба миён гузоштааст. Хушбахтона, шумори чунин файласуфоне, ки зарурати ҷангро ёдрас мекарданд, нисбат ба онҳое, ки хатари онро пешгӯйӣ менамуданд, хеле кам аст [5].

 

Вақтҳои охир идеяи ба даст овардани сулҳ ба воситаи зӯроварӣ, яъне ҷанг низ дар долону даҳлезҳои ҳам сиёсатмадорон ва ҳам ходимони ҷамъиятиву фарҳангӣ (махсусан дар заминаи муноқишаҳои имрӯзаи ҷаҳон) садо медиҳанд ва низ ҳастанд санадҳое, ки моҳиятан маънои духӯра доранд. Масалан, дар қатъномаи № 688-и СММ (аз моҳи апрели соли 1991) ба “мудохила”-и (интервенсияи) кишварҳо ҳангоми “хатар ба амнияти байналмилалӣ” ишора шудааст, ки тартиби мушаххаси фаҳму дарк надорад.

 

Чун ба таърих бингарем, ҳама истилогарони номдор, аз Искандари Мақдунӣ сар карда, сабаби ҷангҳояшонро дар барқарории “адолат” ва таъмини сулҳи “абадӣ” унвон кардаанд... Ин қисмати баррасиҳоро бо сухани ҳикматдори яке аз донишмандони амрикоӣ Жан Нортон Крю, ки худаш бевосита иштирокчии ҷанги якуми ҷаҳон буд, хотима медиҳем. “Агар ҷомеа хирдаманд бошад, бояд чунин натиҷагирӣ кунад: ҷанг бемории башарият аст, яке аз маризиҳоест мисли вабо, ки худро аз он эҳтиёт кардан имконпазир аст. Мумкин аст, ки дар тамоми кураи замин он нест карда шавад, агар ҳама талаботи беҳдоштӣ риоят шавад. Чӣ гуна метавон ин чораҳоро андешид, чӣ навъ имтиҳон ва татбиқ кард? Албатта, дар шинохти беморӣ, дар тарзи густариш ёфтан ва нобуд карданаш ҳангоми сар задан...” [1, с. 143].

 

Гуфтем, ки орзуи башарият аз қадим то кунун зиндагӣ дар ҳоли набудани ҷангҳост. Аммо то ҳоло ин орзу ҷомаи амал намепӯшад ва таърихи башар ба ин гувоҳ аст. Ҳалли муноқишаҳо бо назардошти манфиати ҳама гурӯҳҳо ва табақаҳои машғул ба низоъ ва ба раҳбарӣ гирифтани принсипи ғайризӯрӣ ягона усули орому осуда нигаҳ доштани вазъи ноороми ҷаҳони муосир ва ба асос гирифтани ҳуқуқи байналмилалӣ паҳлуи дигари ин принсип аст.

 

Оинномаи СММ, ки 26-уми июни соли 1945 дар Сан-Франсиско қабул шуд, сулҳро арзиши олӣ эътироф кард. Мувофиқи моддаи 1-уми оинномаи мазкур нигаҳ доштани сулҳу амнияти байналмилалӣ ҳадафи асосии Созмони Милал аст. Ҳамчунин Эъломия дар бораи тарбияи халқҳо дар руҳияи сулҳ (аз 15-уми декабри соли 1978) муқаррар кардааст, ки сулҳ олитарин арзиш ба шумор меравад. Аз муҳтавои ин санад бармеояд, ки сулҳи миёни халқҳо аз ҷониби ҳама ҷунбишҳои сиёсӣ, иҷтимоӣ ва динӣ бояд дастгирӣ ёбад. Фазои сулҳ, боварӣ ва фаҳму дарки ҳамдигарӣ заминаи ҳама муносибатҳо бошад.

 

Ба ин мазмун даҳҳо санадҳое дар миқёси байналмилалӣ қабул шудаанд, ки на танҳо хислати умумӣ доранд, балки масъалаву муаммоҳои мушаххаси сулҳро баррасӣ мекунанд, аз қабили Эъломияи Гаага дар бораи ҳалли мусолиҳатомези низоъҳои байналхалқӣ (1907), Эъломияи СММ роҷеъ ба ҳуқуқи халқҳо ба сулҳ (1984), Эъломияи байналхалқӣ дар бораи мубориза бо терроризми ҳастаӣ (2005) ва ғайра.

 

Агарчи Иммануил Кант, файласуфи маъруф ва гули сари сабади фалсафаи клосикии урупоӣ, дар садаи XIX зиста бошад ҳам, пешгӯйии фавқулода муҳимми ӯ то замони мо аҳамммияташро гум накардааст. Тибқи фармудаи ӯ, “башарият ду роҳ барои оянда дорад, яке доир ба сулҳи ҷовидонӣ шартнома бастан ва дигаре хуфтан дар қабристони бузурге, ки баъди ҷанги охирин пайдо хоҳад шуд”.

 

Ин файласуф сабаби рух додани ҷангҳоро дар вайронии аввалияи табиати инсонҳо медид, аммо бо вуҷуд, идеяи созишномаи байналмилалиро ягона роҳи ҳалли низоъҳо дар саросари олам мешумурд. Яъне тавассути дипломатия ва санадҳои дипломатӣ ҳал кардани масъалаи ҷангу сулҳро маҳз Кант ба миён гузоштааст [2, с. 188].

 

Андешаи наздик ба мавқеи Кантро олими маъруф Эйнштейн низ баён кардааст: “Сулҳро бо зӯрӣ наметавон нигаҳ дошт. Онро танҳо бо роҳи дуруст фаҳмидани ҳамдигар ба даст овардан мумкин аст”.

 

Дар низоми илмҳои ҳуманитарӣ, бавижа равоншиносӣ, ақидае ҳаст, ки аз ҷониби пайравони дигар илмҳо низ гарм истиқбол мешавад. Қобилияти фаҳмидану дарк кардани қимати сулҳ ва зиндагии осоишта маҳз дар он халқу миллатҳое бештар аст, ки дар фарҳангу тамаддунашон ин чиз табиатан реша дорад.

 

Мардуми шарифи тоҷик аз ҳамин қабил ҳалқҳоест, ки шуруъ аз “Авесто”, ки нахустин ёдгории фарҳанг, ахлоқ ва дину ойини тоҷикон ба шумор меравад, ҳамеша хостори сулҳ ва ростӣ дар муносибат бо дигарон будааст ва сулҳу ҳамкорӣ ҳамчун ду сутуни ин куҳантарин таълимоти башардӯстона арзиш доштааст.

 

Ин ки мардуми мо таърихан ва аз нигоҳи хулқу атвор ва равиши андешаву тарзи зист доимо сулҳро аз ҷанг бартарӣ медод, ба ҷаҳониён маълум аст. Ҳамчунин таърих гувоҳ аст, ки дар ҳеч давру замоне тоҷик ба болои кишвари дигаре лашкар накашидааст.

 

Неруи нарм ё беҳтарин василаи таъсири ин мардум дар муносибатҳо бо ҳамсоягони дуру наздик - андешаи нек, гуфтори нек ва кирдори нек якҷо бо адабиёту фарҳанги асили ҳаётдӯстонааш будааст. То кунун ин навъи таъсир ва дипломатия ривоҷ дорад ва як намунаи беназири он тавассути суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар мубоҳисаҳои 80-уми Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид дар моҳи сентябри соли ҷорист.

 

Пазируфта шудани қатъномаи пешниҳодкардаи Сарвари давлати Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо унвони “Даҳсолаи таҳкими сулҳ ба хотири насли оянда”, ки бешубҳа, на санади эъломиявӣ, балки дорои хислати стратегӣ ва ахлоқию маънавист, на фақат пирӯзии дипломатияи тоҷик дар сатҳи байналмилалӣ, балки ба кулли башарияти ҷаҳон бори дигар собит намудани табиати таърихан шаклгирифтаи сулҳхоҳонаи мардуми мост, ки дар тамаддуни он ҳазорсолаҳо боз замина дорад.

 

Дар суханронии Сарвари давлати Тоҷикистон таъкид мешавад, ки ҷаҳон хоҳони сулҳ аст, ҳамон навъи сулҳе, ки ояндаи боэътимодро барои наслҳои оянда фароҳам оварад. Ба вуҷуд овардани бовариву эътимод миёни ақвому милали мухталиф, иқдомҳои созанда барои нигаҳдошти низоми ҷаҳонӣ дар асоси қонунҳо ва асноди қабулшудаи байналмилалӣ, роҳи ҳал набудани посухи ҳарбӣ ба масъалаҳои печидаи сиёсӣ, ҷанг ҳамчун монеаи асосии тараққӣ накардани кишварҳои рӯ ба рушди устувор муҳтавои асосии суханронии Президенти кишвари моро аз минбари баланди Созмони Милал таркиб додаанд.

 

Дар нахустин ҷумлаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон оқибатҳои манфии дарозмуддат доштани баъзе падидаҳои ҷаҳони муосир номбар шудаанд: “Равандҳои пуртазоди геосиёсӣ, мусаллаҳшавии бошитоб, шиддат гирифтани “ҷанги сард”, низоъҳои мусаллаҳона, паёмадҳои тағйирёбии иқлим ва дигар хатару таҳдидҳои глобалӣ, бешубҳа, оқибатҳои манфии дарозмуддат хоҳанд дошт. Дар ин зимина, муттаҳидсозии талошҳои муштараки ҷомеаи байналмилалӣ ба мақсади ҳифзи амнияту субот ва таъмини рушди устувор беш аз ҳар вақти дигар зарур мебошад” [9].

 

Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ки мактаби сулҳофариаш дар ақсои олам эътироф ва мавриди истиқбол қарор гирифтааст, мафҳуми сулҳро на фақат ба маънои адами ҷангу муноқиша, балки хеле фарохтар мефаҳмад ва ба самъи мардуми ҷаҳон мерасонад. Ин қатънома дар шароите пазируфта шуд, ки ба қавли Президенти Тоҷикистон, “миллионҳо нафар мардуми осоишта дар минтақаҳои гуногуни ҷаҳон ба хавфу хатарҳои амниятӣ дучор гардидаанд”.

 

Истиқрори сулҳ, аз назари Сарвари давлати тоҷикон, бо ҳалли масъалаҳое печ мехӯрад, ки дар сурати мубориза накардан бо онҳо хатарҳои аз муноқишаҳои мусаллаҳона ҳам хавфноктар рух медиҳанд ва зиндагии осоиштаи мардумони ҷаҳонро халалдор хоҳанд кард. Ин масъалаҳо - таҳдидҳои терроризму ифротгароӣ, тундгароӣ, киберҷиноятҳо, гардиши ғайриқонунии аслиҳа ва маводи мухаддир, инчунин дигар зуҳуроти ҷинояткории фаромарзӣ мебошанд. Афзоиши афкори исломситезӣ, инчунин, падидаи истифода аз “сиёсати духӯра” дар муносибатҳои байналмилалӣ низ монеаҳои сулҳи пойдор ва равобити боэътимоди миёни мардумони олам арзёбӣ шудаанд.

 

Яъне аз нигоҳи муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, барои таъмини сулҳ ва таъмини ояндаи босубот, танҳо қабул ва эътирофи ин ё он санади байналмилалӣ кофӣ нест, балки ба роҳ мондани чунин раванде ҳаст, ки иродаи сиёсии роҳбарони кишварҳо ва таҳлили муфассали ҳаводиси имрӯза, нигоҳи тоза ба рӯйкардҳои сиёсиву иҷтимоии ҷаҳони имрӯза ва дар асоси ҳамаи инҳо роҳандозӣ кардани амалҳои мушаххас ва ибтикороти барои сулҳи ҷаҳонӣ судманд мебошад.

 

Барои ояндагон вогузор намудани сулҳи пойдор ҳамчун нахустшароити зиндагии шоистаи мардуми ҷаҳон ва дар ин замина ба мерос гузоштани намунаи ҳамкориҳои мутақобилан судманди миёни халқҳо ва давлатҳо ва аз ҳама муҳим – имконияти идома додани муносибатҳои неку ҳасана бо назардошти манфиатҳои миллии тарафҳо – чунин аст шарҳи маънову мафҳуми ташаббуси навбатии Президенти Тоҷикистон ва паёми ин кас ба ҷомеаи ҷаҳонӣ.

 

Аз назари Сарвари давлати тоҷикон, сулҳ як раванди воқеист, ки дар сурати комёб шудан ба он бояд ҳифз ва таҳкиму пуштибонӣ ёбад. Нигоҳи дурбинона ба сулҳ, ҳамчун арзиши олии башарият бояд меъёри муносибатҳои байналмилалӣ гардад.

 

Ҳамин тавр, пешниҳоди Ҷумҳурии Тоҷикистон роҷеъ ба эълони “Даҳсолаи таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда” иқдоми хеле муҳим, саривақтӣ, инсонмеҳвар ва дорои паёми амиқи умумибашарӣ буда, ба хотири боз ҳам бештар муттаҳид сохтани ҷомеаи байналмилалӣ, ҷалби саъю кӯшишҳои муштарак барои ҳифзи сулҳ, таҳкими субот ва пешгирии низоъҳо равона шудааст.

 

Дар радифи чандин ибтикороти дигар Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ин дафъа бо қабул шудани қатъномаи “Даҳсолаи таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда” аз ҷомеаи ҷаҳонӣ даъват кард, ки бо амалҳо ва масъулияти бузург дар таҳкими сулҳ саҳм гузоранд.

 

Нуктаи муҳимми дигар ҳамин аст, ки Пешвои миллати тоҷик ташаббуси сулҳро бо дигар ибтикороти ҷаҳонӣ, аз ҷумла дар соҳаҳои об ва иқлим ба таври ҳамгиро пешниҳод намуданд. Ин равиши ҳамоҳанг шаҳодати он аст, ки сулҳ на танҳо шарти субот, балки пояи рушди устувор ва зиндагии шоистаи башар низ мебошад.

 

Дар пасманзари суханронии Сарвари давлати тоҷикон аз минбари баланди СММ нуктаи дигарро ҳам ба ёд гирифтан лозим аст: агар имрӯз барои таҳкими сулҳ талош накунем, таърих моро маҳкум хоҳад кард. Ҳар насл вазифадор аст, ки барои наслҳои оянда на танҳо сарзамини обод, балки мероси гаронбаҳои инсондӯстӣ, ваҳдат ва сулҳ ба ёдгор гузорад. Ва, бешак, беҳтарин мероси инсонӣ сулҳу оромии пойдор мебошад.

 

Бояд як сухани дигар низ гуфтаву навишта шавад, ки ин ташаббус, ки аз қалби миллати сулҳпарвари тоҷик тавассути роҳбари дурандеш ва хирадоини ӯ ба миён омадааст, на танҳо манфиати Тоҷикистон, балки манфиати тамоми ҷомеаи башарро фаро мегирад. Ин иқдоми наҷиб ва саривақтии Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, паёми возеҳ ба ҷаҳониён мебошад: сулҳ масъулияти як миллат нест, балки масъулияти муштараки тамоми башарият аст.

 

АДАБИЁТ

1. Головнин Н.Н. О социологическом изучении войны // Социс. 1992. № 3. – С. 143.

2. Горохов П. А., Южанинова Е. Р. Трактат Иммануила Канта “К вечному миру”: возможность реализации проекта // Теория и практика общественного развития. - 2015. - № 11. - С. 188.

3. Доклад ВОЗ «Положение дел в области продовольственной безопасности и питания в мире» (СОФИ - 2025). Электронный ресурс: https://www.who.int/ru/news/item/28-07-2025-global-hunger-declines-but-rises-in-africa-and-western-asia-un-report /Дата обращения: 06.10.2025/

4. Платон Государство. – М.: Изд-во АСТ, 2024. – 224 с. – С. 108.

5. Соловьев В.С. Три разговора о войне, прогрессе и конце всемирной истории // Сочинения: В 2 т. Т. 2. - М., 1990.

6. Фуко М. Интеллектуалы и власть: Избранные политические статьи, выступления и интервью: Пер. с франц. С.Ч. Офертаса под общ.ред. В.П. Визгина и Б.М. Скуратова. - М., 2002. - С. 150.

7. Харари Юваль Ной. Homo Deus. Краткая история будущего / пер. с англ. А. Андреева – М.: Синдбад, 2018. – 496 с. – С. 8.

8. Чернышевский Н.Г. Очерки гоголевского периода русской литературы // Избр. философские сочинения. - М., 1950. - Т. 1. – С. 669.

9. Эмомалӣ Раҳмон. Суханронӣ дар мубоҳисаҳои иҷлоси 80-уми Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид. Манбаи электронӣ: Санаи муроҷиат: 06.10.2025/.

 

Ҳафиз РАҲМОН,

адабиётшинос