Фарзанд аз мо дар бораи Ватан мепурсад. Шояд ҷавоби аввалини мо номи кишвар, тасвири Парчам ё ёдоварӣ аз таърихи миллат бошад. Аммо бо гузашти солҳо ӯ ҷавоби ин саволро аз зиндагӣ низ меҷӯяд: аз муносибати омӯзгор, аз рафтори роҳбар, аз он ки заҳмати инсон чӣ гуна қадр мешавад ва ҳаққи ӯ то куҷо ҳимоя меёбад. Барои ҳамин, ҳар гоҳ аз тарбияи ватандӯстӣ сухан мегӯям, пеши назар на танҳо дарси тарбиявӣ, балки тамоми муҳите меояд, ки кӯдак дар он ба воя мерасад. Дар ҳамин муҳит маънои Конститутсия барои ӯ фаҳмо ва наздик мегардад.

Рӯзи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ман фурсатест, ки ба робитаи қонун ва тарбия амиқтар назар афканам. Мо, аҳли маориф бо насле кор мекунем, ки фардо масъулияти идораи муассисаҳо, пешбурди илм, ҳифзи саломатии мардум ва ободии кишварро ба зимма мегирад. Аз ин рӯ, саволи муҳим ин аст: имрӯз дар мактаб чӣ гуна инсон ба камол мерасад? Оё ӯ танҳо ҷавоби дурусти саволҳои дарсиро меомӯзад ё барои интихоби роҳи дуруст дар зиндагӣ низ омода мешавад?

Конститутсияе, ки 6 ноябри соли 1994 бо иродаи мардум дар раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид, барои давлатдории мустақили мо асоси ҳуқуқӣ фароҳам овард. Имсол аз қабули он сиюду сол мегузарад. Барои насли нав ин сана метавонад як маълумоти таърихӣ бошад. Вазифаи мост, ки аҳамияти онро ба забони фаҳмои зиндагӣ шарҳ диҳем. Кӯдак бояд бидонад, ки тартиби ҷамъиятӣ, эҳтироми ҳуқуқ ва масъулияти шаҳрвандӣ ба амнияти хонадон, оромии кӯча ва имкони таҳсили худи ӯ пайванд доранд.

Дар моддаи 5-и Конститутсия инсон ва ҳуқуқу озодиҳои ӯ арзиши олӣ эътироф шудаанд.Аз нигоҳи педагогӣ, ин меъёр моро ба эҳтиёткорӣ дар муносибат бо шахсияти кӯдак ҳидоят мекунад. Калимае, ки калонсол бепарво мегӯяд, мумкин аст дар зеҳни наврас муддати дароз боқӣ монад. Ба хонанда пайваста талқин кардани он ки ӯ қобилият надорад, ҷуръати кӯшиш карданашро суст мекунад. Баръакс, кумак барои дарки иштибоҳ ва нишон додани роҳи ислоҳи он метавонад оғози пешрафташ гардад. Эҳтироми инсон дар мактаб аз ҳамин ҷузъиёти ба назар хурд оғоз меёбад.

Мо бояд ба кӯдак имкони пурсидан диҳем. Хонандае, ки сабаби як қоида ё асоси як қарорро мепурсад, ҳатман беинтизом нест. Шояд ӯ мехоҳад мантиқи онро дарк кунад. Омӯзгоре, ки саволи ӯро бо таҳаммул мешунавад ва далел меорад, фарҳанги гуфтугӯро меомӯзонад. Чунин хонанда минбаъд низ кӯшиш мекунад баҳсро бо андеша ҳал намояд. Агар ҳар саволро бо сарзаниш пешвоз гирем, эҳтимол кӯдак хомӯш шуданро омӯзад, вале хомӯшӣ ҳамеша нишонаи фаҳмидан ва розӣ будан нест.

Ҳуқуқ ба таҳсил, ки дар моддаи 41-и Конститутсия муқаррар шудааст, барои мо масъулияти бузурги касбӣ ба вуҷуд меорад. Таълим бояд ба инсон қувваи мустақилона андешидан диҳад. Азёд кардани маълумот вақте арзиш пайдо мекунад, ки хонанда тавонад онро шарҳ диҳад, муқоиса намояд ва дар ҳалли масъала истифода барад. Дарси хуб ба ӯ меомӯзонад, ки пеш аз хулоса баровардан далел ҷӯяд, ба ҳар овоза бовар накунад ва аз надонистани чизе шарм надошта бошад. Эътирофи надонистан метавонад қадами аввал ба сӯи дониш бошад.

Ҳамчун омӯзгор бар ин назарам, ки дониш ва масъулияти ахлоқӣ бояд ҳамзамон инкишоф ёбанд. Шахс метавонад маълумоти зиёд дошта бошад, аммо аз истифодаи он ба манфиати дигарон худдорӣ кунад. Аз ин лиҳоз, дар баробари омӯзонидани фанҳо бояд ҳисси масъулият барои натиҷаи амалро низ тарбия намоем. Вақте хонанда кори гурӯҳиро ба анҷом мерасонад, ба ҳамсинфи худ ёрӣ медиҳад ё хатои содиркардаашро ислоҳ мекунад, таҷрибаи ҳамзистӣ ва ҷавобгариро аз худ менамояд. Ин таҷриба дар зиндагии мустақилона ба ӯ зарур мешавад.

Дар ин раванд ба меҳнати омӯзгор бояд бо эҳтиром муносибат кард. Аз омӯзгор интизорем, ки босавод, одил ва навовар бошад. Барои иҷрои чунин рисолат ӯ ба муҳити солими корӣ, дастгирии методӣ ва имкони рушди касбӣ ниёз дорад. Роҳбаре, ки танҳо камбудиро мешуморад, вале барои бартараф кардани он кумак намекунад, масъалаи таълимро ҳал карда наметавонад. Ман масъулияти роҳбариро дар он мебинам, ки ҳам талаботи асоснок гузорад ва ҳам барои иҷрои босифати он шароит фароҳам оварад. Талабот вақте таъсирбахш аст, ки корманд адолат ва мақсади онро дарк намояд.

Масъалаи дигар муносибати мо бо оила аст. Моддаи 34-и Конститутсия масъулияти падару модарро дар таълиму тарбияи фарзандон муайян менамояд. Аммо ҳамкорӣ бо волидон набояд танҳо ҳангоми паст шудани баҳо ё вайрон шудани интизом оғоз гардад. Баъзан паси тағйири рафтори наврас изтироб, нофаҳмӣ дар оила ё эҳсоси танҳоӣ меистад. Шунидани сухани ӯ ва суҳбати ором бо падару модар метавонад роҳи ҳалли мушкилро равшан созад. Барои ин мактаб бояд ҷойе бошад, ки оила аз муроҷиат ба он ҳарос надошта бошад.

Дар тарбияи шаҳрвандӣ муносибати мо ба муҳити умумӣ низ аҳамият дорад. Китоби китобхона, мизи синф ва ниҳоли саҳни мактаб натиҷаи заҳмати одамонанд. Вақте кӯдак ба нигоҳдории онҳо одат мекунад, эҳсоси саҳмдорӣ дар ҳаёти ҷомеа пайдо менамояд. Мақсад танҳо солим нигоҳ доштани ашё нест. Муҳим он аст, ки наврас дарк кунад: фазои умумӣ ба ҳамаи мо тааллуқ дорад ва рафтори ҳар кас ба осоиши дигарон таъсир мерасонад. Ободии Ватан аз ҳамин муносибати ҳаррӯза қувват мегирад.

Имрӯз қисми муҳими зиндагии ҷавонон дар фазои маҷозӣ мегузарад. Дар он ҷо низ виҷдон ва масъулият заруранд. Пеш аз паҳн кардани хабар бояд дурустии онро бисанҷем, пеш аз навиштани шарҳ андеша кунем, ки сухани мо ба касе чӣ таъсир мерасонад. Талаби моддаи 42-и Конститутсия оид ба эҳтироми ҳуқуқу шаъну шарафи дигарон барои фаҳмидани ин масъулият заминаи равшан медиҳад. Агар омӯзгор худ дар гуфтугӯҳои интернетӣ таҳаммул ва одобро риоя кунад, намунаи ӯ аз насиҳати тӯлонӣ таъсири бештар хоҳад дошт.

Барои роҳбари соҳаи маориф ростқавлӣ дар ҳисобот низ ҷузъи масъулияти шаҳрвандист. Рақами зебо метавонад дар коғаз муваффақият нишон диҳад, аммо агар мушкили воқеиро пӯшонад, роҳи ислоҳро мебандад. Натиҷаи таълимро бояд воқеъбинона арзёбӣ кард: кадом хонанда мавзуъро нафаҳмид, ба кадом омӯзгор кумак лозим аст, кадом усул натиҷа надод? Муносибати таҳлилӣ ба камбудӣ имкони пешрафт медиҳад. Ба ҷомеа натиҷае зарур аст, ки дар донишу рафтори фарзандонаш эҳсос шавад.

Ҷашни Конститутсия метавонад оғози гуфтугӯҳои муҳим дар мактаб гардад. Бо хонандагон метавон дар бораи одоби баҳс, ҳуқуқи ҳамсинф, масъулияти гурӯҳӣ ва роҳҳои ҳалли нофаҳмӣ суҳбат кард. Бигузор онҳо ҳолатҳои ҳаётиро таҳлил намоянд ва барои андешаи худ далел биёранд. Чунин машғулиятҳо ба дарки қонун ҳамчун меъёри зиндагӣ мусоидат мекунанд. Барои омӯзиши фарҳанги ҳуқуқӣ шунидани андешаи кӯдак ва додани имкони иштироки ӯ дар корҳои мактаб низ арзиш дорад.

Ба муносибати Рӯзи Конститутсия мехоҳам таъкид намоям, ки тарбияи насли соҳибмаърифат кори як рӯз ва вазифаи танҳо як муассиса нест. Дар он оила, мактаб ва ҷомеа ҳар кадом саҳм доранд. Мо бояд ба фарзандон Ватанеро нишон диҳем, ки дӯст доштанаш дар меҳнати ҳалол, муносибати одилона ва ғамхорӣ ба инсон ифода меёбад. Орзу дорам насли ҷавон бо дониш, эътимод ва ҳисси масъулият ба зиндагӣ қадам гузорад. Агар имрӯз ба кӯдак қадри инсон, қудрати дониш ва эҳтироми қонунро омӯзонем, барои фардои Тоҷикистон кори пойдор анҷом медиҳем.

Ҷамшед МАҶИДЗОДА,

мудири шуъбаи маорифи

ноҳияи Исмоили Сомонии шаҳри Душанбе